21 Kasım 1955 Bağdat Paktı

 21 Kasım 1955 – Bağdat Paktı Kuruldu

1. Dönemin Genel Siyasi Atmosferi

II. Dünya Savaşı sonrası dünya düzeni, iki büyük kutba ayrılmıştı: ABD liderliğindeki Batı Bloku ve SSCB liderliğindeki Doğu Bloku.

Soğuk Savaş dönemi resmen başlamış, bloklaşmalar hız kazanmıştı.

Ortadoğu, coğrafi konumu, enerji kaynakları (özellikle petrol) ve stratejik geçiş yolları nedeniyle büyük güçlerin dikkat merkezine girmişti.

İngiltere ve ABD, bu bölgede Sovyet yayılmasını durdurmak ve Batı yanlısı askeri-siyasi bir hat oluşturmak istiyordu.

2. Türkiye’nin Rolü ve Güvenlik Arayışı

Türkiye, NATO’ya 1952’de katılmış, ancak doğu sınırlarını güvence altına almak istemekteydi.

Sovyetler Birliği’nin Boğazlar meselesi, Kars ve Ardahan talepleri Türkiye'yi tedirgin etmişti.

Bu nedenle Türkiye, Batı ittifaklarıyla daha derin askeri iş birliği yolları arıyordu.

3. Ortadoğu’da İttifak Arayışları 

İngiltere, 1950’lerin başlarında Ortadoğu’da güvenlik zinciri oluşturmak istiyordu.

İlk olarak Irak ile yakın ilişkiler kurdu. Irak, İngiliz etkisi altındaki önemli bir monarşi devletiydi.

Bu süreçte Türkiye de devreye girerek Irak ile diyalog başlattı.

4. Türkiye-Irak Yakınlaşması ve Paktın Temelleri

Türkiye ve Irak arasında yakın diplomatik görüşmeler başladı.

24 Şubat 1955’te Türkiye ile Irak arasında “Karşılıklı İşbirliği Antlaşması” imzalandı. Bu antlaşma, Bağdat Paktı’nın çekirdeğini oluşturdu.

Ardından diğer devletler davet edilmeye başlandı.

5. Bağdat Paktı'nın Kuruluşu

21 Kasım 1955 tarihi, İngiltere’nin resmen pakta katılmasıyla ittifakın tam anlamıyla kurulduğu gün kabul edilir.

Paktın resmi üyeleri:

Türkiye

Irak

İran

Pakistan

Birleşik Krallık (İngiltere)

Merkezi Bağdat olarak belirlendiği için antlaşma, tarihe “Bağdat Paktı” olarak geçti.

6. Paktın Amaçları

Sovyet yayılmasına karşı ortak savunma hattı oluşturmak

Ortadoğu’daki askeri-siyasi iş birliğini kurumsallaştırmak

Batı yanlısı Ortadoğu bloğu yaratmak

Bölge devletlerini SSCB’ye yakınlaşmaktan alıkoymak

NATO’nun doğu kanadını Ortadoğu’ya kadar genişletmek

7. Paktın Yapısı ve İşleyişi

Kurulan teşkilat, askeri komite ve siyasi komiteye sahipti.

Her üye devlet belirli askeri katkı taahhütlerinde bulundu.

Türkiye ve Irak, paktın iki ana aktörü olarak görülüyordu.

8. Arap Dünyasında Tepkiler

Mısır başta olmak üzere bazı Arap ülkeleri, bu pakta şiddetle karşı çıktı.

Cemal Abdülnasır liderliğindeki Mısır, Bağdat Paktı’nı “Ortadoğu’yu Batı’ya teslim eden bir proje” olarak nitelendirdi.

Mısır medyası Türkiye ve Irak’ı “Batı’nın taşeronu” olmakla suçladı.

Bu durum, Ortadoğu’da Arap milliyetçiliği ekseninde yeni bir siyasi hareketlenmeye yol açtı.

9. Irak’ta Darbe ve Paktın Sarsılması

1958’de Irak’ta monarşi devrildi ve kraliyet ailesi idam edildi.

Yeni yönetim, Batı karşıtı bir politika benimsedi ve 1959’da Irak, Bağdat Paktı’ndan çekildi.

Bağdat’ın pakt merkezi olması sembolik önem taşıdığından, bu ayrılık ciddi bir darbe oldu.

Merkez, Ankara’ya taşındı ve paktın adı CENTO (Central Treaty Organization) olarak değiştirildi.

10. Bağdat Paktı’nın Zayıflaması ve Dağılması

ABD, ilginç şekilde pakta resmen üye olmadı, ancak destek verdi.

Pakt, Irak’ın ayrılması, İran’daki siyasi değişimler ve Pakistan’daki istikrarsızlık nedeniyle güç kaybetti.

1979’da İran İslam Devrimi sonrası İran da ayrıldı.

Aynı yıl Pakistan da çekildi ve CENTO tamamen dağıldı.

11. Türkiye Açısından Değerlendirme

Türkiye, Bağdat Paktı sayesinde Batı ile askeri bağlarını daha da güçlendirdi.

Ortadoğu politikalarında aktif bir rol üstlenmeye başladı.

Ancak Arap dünyasıyla ilişkilerde uzun süreli gerginlikler yaşandı.

Türkiye, Batı blokunun bir parçası olarak jeopolitik önemini artırdı ancak bölgesel yalnızlaşma riskiyle de karşı karşıya kaldı.

---

Sonuç

Bağdat Paktı, Soğuk Savaş döneminin Ortadoğu’daki en önemli jeopolitik hamlelerinden biri olarak tarihe geçmiştir. Türkiye için hem bir güvenlik arayışı, hem de bölgesel güç olma iddiasının ilk adımlarından biri olarak büyük önem taşımaktadır. Ancak pakta yönelik Arap dünyasındaki tepkiler, Ortadoğu’daki kutuplaşmayı derinleştirmiştir.

---

Kaynakça 

> T.C. Dışişleri Bakanlığı Arşiv Belgeleri. Oral Sander – Siyasi Tarih. William L. Cleveland – Modern Ortadoğu Tarihi.  Feroz Ahmad – Modern Türkiye’nin Oluşumu. Stanford J. Shaw – Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Türkiye Tarihi. TBMM Arşivi – Bağdat Paktı Görüşme Tutanakları.  BBC Archives – Baghdad Pact Reports (1955-1959). CENTO Resmi Belgeleri ve NATO Değerlendirme Raporları

ZELİHA KÖK